زانو یکی از مهم‌ترین مفاصل بدن است که نقش حیاتی در حفظ تعادل، حرکت و تحمل وزن دارد. اما گاهی مشکلاتی مانند «زانو عقب رفته» یا ژنو رکورواتوم می‌تواند به عملکرد زانو آسیب زده و کیفیت زندگی را کاهش دهد. این وضعیت که اغلب نادیده گرفته می‌شود، می‌تواند در موارد مختلف به شکل خفیف تا شدید بروز کند و علت‌های متفاوتی داشته باشد.

تعریف پزشکی زانو عقب رفته و وضعیت طبیعی مفصل

مفصل زانو یک اتصال پیچیده بین استخوان‌های ران، ساق و کشکک است که در شرایط سالم با کمک لیگامان‌ها، عضلات و بافت‌های نرم اطراف آن، ثبات لازم را حفظ می‌کند. موقعیت طبیعی زانو باید طوری باشد که امتداد استخوان‌ها در حالت صاف قرار داشته و بدون خم شدن بیش از حد (هایپر اکستنشن) یا خمیدگی غیر طبیعی باشد. در حالت طبیعی، مفصل زانو هنگامی که کاملاً صاف است، زاویه بین استخوان ران (Femur) و درشت‌نی (Tibia) حدود صفر درجه است و نمی‌توان بیشتر از آن مفصل را به سمت عقب خم کرد. زانو به طور طبیعی قابلیت کمی خم شدن رو به جلو را دارد اما بطور معمول هایپر اکستنشن (خمش بیش از حد به عقب) وجود ندارد یا کمتر از ۵ درجه است.

انواع: خفیف، متوسط، شدید؛ مادرزادی یا اکتسابی

زانو عقب رفته می‌تواند از نظر شدت به سه دسته خفیف، متوسط و شدید تقسیم شود. همچنین ممکن است مادرزادی (از بدو تولد) باشد یا بر اثر آسیب‌ها و عادات زندگی به صورت اکتسابی ایجاد شود.

• خفیف: زمانی که زانو بین ۵ تا ۱۰ درجه بیشتر از حد طبیعی به عقب خم می‌شود. در این حالت معمولاً اختلال عملکردی محدود و درد کم است.
• متوسط: خم شدن زانو به عقب در حدود ۱۰ تا ۲۰ درجه؛ در این مرحله ممکن است درد و ناپایداری مفصل بیشتر شود و احتمال آسیب به لیگامان‌ها وجود دارد.
• شدید: هایپر اکستنشن زانو بیش از ۲۰ درجه که این حالت اغلب با درد شدید، محدودیت حرکتی و آسیب‌های جدی همراه است.
• مادرزادی: برخی افراد از بدو تولد با این وضعیت زانو متولد می‌شوند که اغلب به علت ناهنجاری‌های استخوانی یا بافت نرم است.
• اکتسابی: این حالت معمولاً در اثر آسیب‌ها، بیماری یا اختلالات رشدی در طول عمر ایجاد می‌شود.

علل و عوامل خطر زانو عقب رفته

عوامل متعددی در ایجاد زانو عقب رفته نقش دارند که مهمترین آنها عبارتند.

ضعف عضلات چهار سر ران، همسترینگ و عضلات پشت ران

عضلات چهار سر ران (Quadriceps) به سفت نگه داشتن زانو کمک می‌کنند. ضعف در این عضلات قدرت نگهداری مفصل را کاهش داده و منجر به افزایش فشار روی زانو و ایجاد هایپر اکستنشن می‌شود. ضعف همسترینگ و عضلات پشت ران نیز باعث عدم تعادل عضلانی شده و فشار غیرطبیعی روی مفصل زانو وارد می‌شود.

شلی لیگامان‌ها / بافت نرم

لیگامان‌ها مانند رباط جلویی صلیبی (ACL) و رباط جانبی، مسئول ثبات مفصل هستند. در صورتی که این لیگامان‌ها به دلایل مختلف نظیر آسیب، بیماری‌های بافت همبند یا جراحی شل شوند، احتمال زانو عقب رفته افزایش می‌یابد.

عوامل آناتومیکی مثل زاویه تیبیال یا مورب بودن استخوان‌ها

برخی ناهنجاری‌های استخوانی مثل افزایش زاویه تیبیال یا تغییر شکل استخوان‌های ران و ساق، می‌تواند باعث شود مفصل زانو در زمان صاف شدن، بیش از حد به عقب برود. زاویه‌های ناهنجار استخوان‌ها مانند تیبیای مورب موجب تغییر نیروهای وارد بر زانو و ایجاد زانوی عقب رفته می‌شوند.

سابقه آسیب، بیماری‌های زمینه‌ای، رشد ناهماهنگ در کودکی

ضربه‌های شدید به زانو مانند شکستگی یا دررفتگی به لیگامان‌ها یا استخوان‌ها آسیب می‌زند. بیماری‌هایی مثل بیماری‌های روماتیسمی، فلج عضلانی، اختلالات بافت همبند یا مشکلات عصبی که کنترل عضلات را مختل می‌کنند. رشد نامناسب استخوان در کودکی نیز ساختار استخوان‌ها و عضلات را به صورت نامتوازن تغییر می‌دهند.